काठमाडौँ महानगरपालिकाका प्रमुख बालेन शाह यतिबेला पश्चिम नेपालका जिल्लाहरूको भ्रमणमा छन् । सुदूरपश्चिम र कर्णालीका पहाडी बस्तीदेखि तराईका फाँटहरूसम्म उनलाई स्वागत गर्न उर्लिएको जनसागरले नेपाली राजनीतिको एउटा नयाँ र शक्तिशाली तस्बिर सार्वजनिक गरेको छ । एउटा स्थानीय तहको प्रमुख, जोसँग न कुनै स्थापित राजनीतिक दलको विरासत छ, न त वर्षौँको कार्यकर्ता पङ्क्ति, तैपनि उनको एउटा झलक पाउन र उनीसँग हात मिलाउन घण्टौँ पर्खिने सर्वसाधारणको उपस्थिति आफैँमा एउटा ठुलो राजनीतिक सन्देश हो । यो दृश्यले एउटा गम्भीर प्रश्न उब्जाएको छः बालेनको यो व्यापक लोकप्रियता उनको व्यक्तिगत जादुमयी व्यक्तित्वको प्रतिफल हो या यो दशकौँदेखि परम्परागत राजनीतिक प्रणाली र दलहरूले थुपारेको असन्तोषको एउटा सामूहिक विस्फोट ?

बालेन शाहको उदय कुनै आकस्मिक घटना मात्र थिएन, बरु यो नेपाली समाजमा लामो समयदेखि गुम्सिएर रहेको विद्रोहको एउटा शैलीगत अभिव्यक्ति थियो । काठमाडौँको सडकमा चश्मा लगाएर ठिक्क र चोटिलो बोल्ने एक इन्जिनियर जब चुनावी मैदानमा उत्रिए, उनले केवल भोट मागेका थिएनन्, बरु स्थापित दलहरूको ’सेटिङ’ र कार्यशैलीमाथि सिधा प्रश्न उठाएका थिए । आज उनी काठमाडौँको भूगोलभन्दा बाहिर पश्चिम नेपालका दुर्गम गाउँहरूमा पुग्दा पनि त्यही स्तरको क्रेज देखिनुले यो पुष्टि गर्छ कि बालेन अब एक व्यक्ति मात्र रहेनन्, उनी सुशासन र परिवर्तनका एक ’प्रतीक’ बनेका छन् । पश्चिमका जनताले बालेनमा एउटा यस्तो पात्र देखेका छन्, जसले कानुन कार्यान्वयन गर्न कसैको मुख ताक्दैन र शक्ति केन्द्रहरूको दबाबलाई बेवास्ता गर्ने साहस राख्छ ।

यद्यपि, बालेनको यो आकर्षणलाई केवल उनको व्यक्तित्वसँग मात्र जोडेर हेर्नु अधूरा विश्लेषण हुन सक्छ । वास्तवमा उनको लोकप्रियताको एउटा ठुलो हिस्सा स्थापित राजनीतिक दलहरू प्रतिको वितृष्णामा अडिएको छ । २०४६ सालपछिको प्रजातन्त्र होस् या २०६३ पछिको गणतन्त्र, आम नागरिकले व्यवस्था बदलिएको त देखे तर आफ्नो अवस्था बदलिएको महसुस गर्न सकेनन् । ठुला भनिएका दलहरूले भ्रष्टाचार, नातावाद, र सत्ताको खिचातानीमा आफूलाई केन्द्रित गर्दा जनतामा एउटा यस्तो रिक्तता सिर्जना भयो, जहाँ उनीहरूलाई कुनै ’उद्धारकर्ता’ को खोजी थियो । बालेनले ठिक त्यही रिक्ततालाई आफ्नो शैली र कार्यमार्फत भरेका हुन् । जब उनले काठमाडौँका फुटपाथ सफा गरे, ठुला महलका अवैध संरचना भत्काए र सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षणमा कडा कदम चाले, तब नागरिकलाई लाग्यो ‘हो, यदि इच्छाशक्ति हुने हो भने त काम गर्न सकिने रहेछ ।’

बालेनको पश्चिम भ्रमणले के देखाएको छ भने, देशको एउटा कुनामा भएको सकारात्मक कामको पराकम्पन अर्को कुनासम्म पुग्छ । उनलाई हेर्न आउनेहरूको आँखामा आशा र भरोसा दुवै देखिन्छ । तर यो आकर्षणको अर्को पाटो अझ बढी पेचिलो छ । के यो भीड केवल बालेनलाई माया गर्नेहरूको मात्र हो ? पक्कै होइन । यो भीडमा ती युवाहरू छन् जो रोजगारीका लागि मलेसिया र खाडी जान बाध्य छन्, ती किसानहरू छन् जसले समयमा मल पाउँदैनन्, र ती नागरिकहरू छन् जो सरकारी अड्डामा एउटा सानो कामका लागि पनि घूस खुवाउन बाध्य छन् । उनीहरूले बालेनमा एउटा यस्तो विद्रोही देखेका छन् जसले राज्यका ती संयन्त्रहरूलाई चुनौती दिइरहेको छ जसले आम जनतालाई सधैँ उपेक्षा ग¥यो । त्यसैले, बालेनको लोकप्रियता प्रणालीप्रतिको सामूहिक आक्रोशलाई ऊर्जा दिने एउटा माध्यम बनेको छ ।

पश्चिमी जिल्लाहरूमा बालेनको उपस्थितिले त्यहाँका स्थानीय नेता र स्थापित दलहरूलाई एउटा ठुलो मनोवैज्ञानिक दबाब दिएको छ । ’काठमाडौँको मेयर हाम्रो गाउँमा किन आयो ?’ भन्ने प्रश्न गर्नेहरूलाई जनताको यो उत्साहले जवाफ दिइसकेको छ । यो लहरले के संकेत गर्छ भने, आगामी दिनमा नेपाली राजनीति अब ’पार्टीको झण्डा’ मा मात्र सीमित हुने छैन । नागरिकहरू अब डेलिभरी र नतिजा खोजिरहेका छन् । बालेनको लोकप्रियताको यो ग्राफले के स्पष्ट पारेको छ भने, यदि प्रणालीले जनचाहना अनुसार काम गर्दैन भने जनताले सडकबाटै नयाँ विकल्पहरूको खोजी र अनुमोदन गर्छन् ।

निष्कर्षमा, बालेन शाहको लोकप्रियता व्यक्तित्वको आकर्षण र प्रणालीप्रतिको असन्तोषको एउटा शक्तिशाली संयोजन हो । उनको शैलीले युवा पुस्तालाई जोडेको छ भने उनको कार्यले निराश नागरिकलाई भरोसा दिएको छ । तर, यो लोकप्रियतालाई संस्थागत गर्नु र यसलाई एउटा दिगो पद्धतिका रूपमा विकास गर्नु नै बालेनको आगामी यात्राको मुख्य चुनौती हुनेछ । पश्चिम नेपालको यो भ्रमणले उनलाई राष्ट्रिय राजनीतिको एउटा अपरिहार्य शक्तिका रूपमा त उभ्याएको छ, तर यसले थपेको अपेक्षाको भारलाई उनले कसरी सम्बोधन गर्छन्, त्यसले नै उनको भविष्यको मार्गचित्र तय गर्नेछ । पहिलो, बालेनको लोकप्रियता केवल उनको भाषणमा मात्र होइन, बरु उनले भत्काएको ’भयको मनोविज्ञान’ मा अडिएको छ । दशकौँदेखि शक्तिको पहुँचमा रहेका व्यक्तिहरूले सार्वजनिक सम्पत्ति मिच्दा वा नियम मिच्दा कसैले औँला उठाउन सक्दैन भन्ने आम बुझाइ थियो । जब बालेनले काठमाडौँका ठुला महलका अवैध संरचनामा डोजर चलाए र शक्तिको दबाबलाई बेवास्ता गरे, त्यसले भुइँतहका जनतामा एक प्रकारको मनोवैज्ञानिक सन्तोष दियो । पश्चिम नेपालका दुर्गम बस्तीदेखि तराईका फाँटसम्म उर्लिएको जनसागरले त्यही साहसी ’विद्रोही’ को स्वागत गरेको हो, जसले राज्यका ती संयन्त्रहरूलाई चुनौती दियो जसले आम नागरिकलाई सधैँ उपेक्षा मात्र गरिरहे ।

बालेनले परम्परागत राजनीतिको ’कार्यकर्ता आधारित’ संयन्त्रलाई विस्थापित गरी ’परिणाम आधारित’ आकर्षणको नयाँ मानक स्थापित गरेका छन् । हिजोका दिनमा कुनै नेताको पछाडि लाग्न पार्टीको सदस्यता अनिवार्य थियो, तर बालेनको हकमा उनले गरेका सकारात्मक कामको पराकम्पनले गर्दा कुनै संगठन बिना नै देशको अर्को कुनाका जनतामा आशा जगाएको छ । नागरिकहरू अब डेलिभरी र नतिजा खोजिरहेका छन् र बालेनले ठिक त्यही रिक्ततालाई भरेका छन् । यो लहरले आगामी दिनमा नेपाली राजनीति अब पार्टीको झण्डा बोक्नेहरूको मात्र नभई, नतिजामुखी कार्यशैलीलाई अनुमोदन गर्नेहरूको हुने स्पष्ट संकेत दिएको छ ।

बालेन शाहको लोकप्रियताको यो लहरले नेपाली राजनीतिको अर्को महत्वपूर्ण कमजोरीलाई पनि उजागर गरिदिएको छ । नेतृत्व र संस्थाबीचको दूरी । परम्परागत राजनीतिक दलहरू संस्थागत रूपमा बलिया देखिए पनि उनीहरूका नेताहरू जनताको दैनिक जीवनसँग टाढिँदै गएका छन् । जनताले नेताहरूलाई केवल चुनावी समयमा मात्र देख्ने, भाषण सुन्ने र आश्वासन पाउने संस्कृतिले राज्यप्रतिको भरोसा क्रमशः क्षीण बनाएको छ । यस्तो अवस्थामा बालेनजस्ता पात्रहरू जनताको नजिक देखिनु, उनीहरूकै भाषामा बोल्नु र ‘देखिने गरी काम गर्नु’ नै ठूलो राजनीतिक पूँजी बन्न पुगेको छ ।

यो लोकप्रियताको अर्को आयाम युवा पुस्तासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ । आजको युवा पुस्ता केवल विचारधारामा बाँधिन चाहँदैन; उनीहरू तत्काल परिणाम र प्रभाव खोज्छन् । सामाजिक सञ्जालमा हुर्किएको यो पुस्ताले बालेनको कार्यशैलीलाई ‘एक्सन ओरिएन्टेड’ नेतृत्वको उदाहरणका रूपमा लिएको छ । फेसबुक पोस्ट, प्रत्यक्ष संवाद, स्पष्ट र कहिलेकाहीँ कठोर अभिव्यक्तिले उनलाई युवामाझ फरक पहिचान दिएको छ । यो पुस्ताका लागि बालेन परम्परागत अर्थमा नेता मात्र होइनन्, उनीहरूकै भाषामा बोल्ने ‘प्रतिनिधि पात्र’ हुन् ।

तर लोकप्रियताको यही उचाइसँगै जोखिम पनि बढ्दै जान्छ । राजनीतिक इतिहासमा धेरै उदाहरण छन् जहाँ लोकप्रियताले नेताहरूलाई यथार्थभन्दा माथि पु¥याएको छ । अपेक्षाको भार यति भारी हुन्छ कि एउटा सानो चूक पनि ठूलो निराशामा परिणत हुन सक्छ । बालेनको हकमा पनि यही खतरा विद्यमान छ । काठमाडौँ महानगरभित्र उनले लिएका कतिपय निर्णयहरू विवादरहित छैनन् । कतिपयले ती निर्णयलाई कानुनी प्रक्रिया र समन्वयको अभावसँग जोडेर आलोचना गरेका छन् । राष्ट्रिय स्तरमा प्रवेश गर्दा यस्ता आलोचनाहरू अझ सशक्त हुने निश्चित छ ।
पश्चिम नेपालको भ्रमणले एउटा अर्को राजनीतिक संकेत पनि दिएको छ । संघीयताको व्यवहारिक कार्यान्वयनप्रतिको असन्तोष । संघीयता आएपछि स्थानीय सरकारहरू सशक्त हुने अपेक्षा गरिएको थियो, तर धेरै स्थानमा पुरानै मानसिकता हाबी देखिन्छ ।

स्थानीय तहका जनप्रतिनिधिहरू विकासभन्दा शक्ति र पहुँचको राजनीतिमा अल्झिँदा नागरिकहरू निराश छन् । यस्तो पृष्ठभूमिमा काठमाडौँका मेयरको उपस्थितिले स्थानीय नेतृत्वमाथि नै प्रश्न खडा गरेको छ । जनताले अप्रत्यक्ष रूपमा सोधिरहेका छन् ‘हाम्रो प्रतिनिधिले किन यस्तो गर्न सकेन ?’

यसले परम्परागत दलहरूलाई आत्मसमीक्षा गर्न बाध्य पार्न सक्छ । यदि उनीहरूले बालेनको लोकप्रियतालाई केवल व्यक्तिवादी लहर भनेर खारेज गरे भने, त्यो उनीहरूको अर्को रणनीतिक भूल हुनेछ । बरु यसलाई चेतावनीका रूपमा लिएर संगठनभित्र सुधार, नेतृत्वमा नयाँ पुस्ताको प्रवेश र नीतिगत स्पष्टता ल्याउनु अहिलेको आवश्यकता हो । बालेनको उदय कुनै एक व्यक्तिको सफलताभन्दा पनि दलहरूको असफलताको परिणाम हो भन्ने कुरा स्वीकार गर्न सक्नु नै परिपक्व राजनीति हुनेछ ।

अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न बालेनको राजनीतिक भविष्यसँग जोडिएको छ । के उनी स्थानीय तहको सीमाभित्रै सीमित रहन्छन्, कि राष्ट्रिय राजनीतिको आकांक्षा राख्छन् ? अहिलेको जनलहरले उनलाई जुनसुकै निर्णय लिन सक्ने आत्मविश्वास दिएको हुन सक्छ । तर राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रवेश गर्नु भनेको केवल लोकप्रियता होइन, जटिल राजनीतिक समीकरण, गठबन्धन र सम्झौतासँग जुध्नु हो । यहाँ ‘एक्लै लड्ने’ शैली सधैँ सफल नहुन सक्छ । त्यसैले, बालेनले आगामी दिनमा कस्तो राजनीतिक मार्ग रोज्छन् भन्ने कुरा अत्यन्त निर्णायक हुनेछ । यदि उनले आफ्नो लोकप्रियतालाई संस्थागत रूप दिन चाहे भने, उनलाई विचार, नीति र टिम निर्माणमा ध्यान दिनुपर्नेछ । केवल विरोध र सुधारको भाषाले मात्र दीर्घकालीन राजनीति सम्भव हुँदैन । वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिका रूपमा उभिनका लागि स्पष्ट नीति, शासन मोडेल र संवैधानिक दृष्टिकोण आवश्यक पर्छ । नत्र भने उनी पनि ‘एक कार्यकालका नायक’ को सूचीमा सीमित हुन सक्छन् । यद्यपि, अहिलेको अवस्थामा बालेन शाह नेपाली राजनीतिमा एउटा अपरिहार्य विमर्श बनेका छन् ।